Asıl Fıkra

Rahmi Koç'un bir hastane açılışında anlattığı sözüm ona fıkra, gündemin ana başlığına dönüştü.

Kimileri "Abartılıyor" diyor, kimileri ise "Bu sadece bir fıkra değil" diye itiraz ediyor.

Aslında tartışmanın özü de tam burada yatıyor. Çünkü mesele yalnızca bir fıkranın komik olup olmaması değil. Mesele, kimin üzerinden güldüğümüzdür.

Elbette herkes aynı hassasiyeti paylaşmak zorunda değildir.

Bazıları bunun yalnızca kötü seçilmiş bir fıkra olduğunu düşünebilir. Bazıları ise mizahın sınırlarının bu kadar daraltılmaması gerektiğini savunabilir.

Mizahın ne olduğu ve sınırlarının nerede başlayıp nerede bittiği konusu her zaman tartışmalı olmuştur.

Ancak bazı olaylar vardır ki, tartışma yalnızca anlatılan sözün kendisinden değil, o sözün dokunduğu toplumsal hafızadan kaynaklanır. Bu olay da biraz böyledir.

Toplumlar bazen silahla değil, kelimelerle şekillenir.

Bazen bir kanun kadar etkili olan şey bir filmdir, bazen bir okul kadar etkili olan şey bir televizyon dizisidir, bazen de yıllarca anlatılan bir fıkradır.

Çünkü insanlar çoğu zaman gerçekleri araştırarak değil, tekrar edilen hikâyeler üzerinden öğrenir. Bu yüzden fıkralar masum değildir.

Bir milleti sürekli kurnaz gösterirseniz insanlar onu öyle hatırlamaya başlar.

Bir bölgeyi sürekli cahillikle özdeşleştirirseniz zihinlerde kalıcı bir iz bırakırsınız.

Bir inancı sürekli yobazlıkla yan yana getirirseniz nesiller boyunca sürecek bir algı üretirsiniz.

İnsanlar çoğu zaman birbirlerini tanımadan önce, birbirleri hakkında anlatılan hikâyelerle tanışırlar. Bu yüzden kültürel hafızayı şekillendiren her anlatı, beraberinde büyük bir sorumluluk da taşır.

Türkiye'nin mizah kültüründe bunun sayısız örneği vardır.

Karadenizli, Kayserili, Laz, Kürt fıkraları ile Romanlara yönelik klişeler, Alevilere yönelik anlatılar, dindar insanları küçümseyen senaryolar ve Yeşilçam'ın yıllarca tekrar ettiği sahte din adamı tiplemeleri

Bütün bunlar sadece güldürmedi, aynı zamanda öğretti.

Kimi zaman yanlış öğretti, kimi zaman önyargı üretti, kimi zaman da insanların birbirine bakışını zehirledi.

Doğu ve Güneydoğu insanı da bu süreçten payını aldı.

Yıllarca şivesi taklit edildi, konuşma biçimi alay konusu yapıldı, "Kıro" gibi küçümseyici ifadeler günlük dilin bir parçası haline getirildi.

Bir süre sonra bu kelimeler bir kişiyi değil, bütün bir coğrafyayı tarif eden etiketlere dönüştü. Milyonlarca insanın emeği, çalışkanlığı ve hikâyesi görünmez hale gelirken, hafızalarda çoğu zaman eğitimsiz ve geri kalmış bir karakter bırakıldı.

Oysa gerçek hayat hiçbir zaman fıkralardaki kadar basit değildir. Bu noktada üzerinde durulması gereken ikinci konu ise kadındır. Çünkü olayın merkezinde yalnızca etnik bir kimlik değil, aynı zamanda bir kadın vardır.

Bir toplumun kadınlara bakışı, onun medeniyet seviyesinin aynasıdır.

Kadınların mahremiyetini, bilgisizliğini veya kültürel farklılıklarını gülme konusu yapmak, mizah üretmekten çok bir önyargıyı yeniden üretmektir.

Üstelik burada söz konusu olan yalnızca Kürt kadınları da değildir. Türk kadınları, Karadenizli kadınlar değildi. Mesele herhangi bir kimliğin aşağılanmasıdır.

Bugün Kürt kadını üzerinden kurulan bir küçümseme dili yarın başka bir topluluğu hedef alabilir.

Bilinmelidir ki, önyargının yönü değişir ama mantığı değişmez.

Bu nedenle konuya etnik bir tartışma olarak değil, insan onuru meselesi olarak bakmak gerekir.

Çünkü insan onuru kimliğe göre değişmez.

Saygı da değişmez.

Rahmi Koç'un kim olduğu da bu noktada önem taşımaktadır.

Çünkü burada sıradan bir vatandaşın değil, Türkiye'nin en büyük ekonomik ailelerinden birinin temsilcisinin sözlerinden bahsediyoruz.

Koç Grubu'nun Türkiye'nin sanayileşme sürecine katkıları, sağladığı istihdam ve ekonomik hayattaki yeri tartışma konusu değildir.

Tam tersine, böylesine köklü kurumların temsilcileri toplumun farklı kesimlerini bir araya getiren ortak bir dili kurma konusunda daha fazla sorumluluk taşır. Çünkü büyük ekonomik güç, beraberinde büyük toplumsal temsil sorumluluğu getirir. Türkiye'nin bugün ihtiyacı olan şey de tam olarak budur.

Birbirini tanımadan yargılayan değil, anlamaya çalışan bir dil.

İnsanları şivesine göre sınıflandırmayan bir bakış.

Kadınları kolay bir mizah malzemesi haline getirmeyen bir yaklaşım.

İnancı, memleketi, kültürü veya yaşam tarzı ne olursa olsun insanı önce insan olarak görebilen bir anlayış.

Bugün sosyal medya çağında yaşıyoruz.

Bir zamanlar kahvehanelerde anlatılan önyargılar artık saniyeler içinde milyonlarca insana ulaşıyor.

Bir zamanlar filmlerin ürettiği klişeleri bugün algoritmalar üretiyor. Bu nedenle kullandığımız dil her zamankinden daha önemli.

Toplumların ahlaki dokusu büyük kırılmalarla değil, küçük tekrarlarla aşınır.

Sürekli tekrar edilen küçümsemeler, sürekli normalleştirilen önyargılar, sürekli alkışlanan aşağılamalar... Bunlar zamanla toplumsal hafızanın bir parçası haline gelir.

Belki de bugün tartışılması gereken şey anlatılan fıkra değildir.

Çünkü bir fıkra birkaç dakikada unutulur.

Ama insanların memleketiyle, şivesiyle, inancıyla, kültürüyle ve kadınlarıyla alay etmeyi normal gören anlayış yıllarca yaşamaya devam eder.

Bu bakımdan, mesele bir hastane açılışında anlatılan birkaç saniyelik bir hikâye değildir.

Mesele, yıllardır bazı insanları küçümsemenin mizah, bazı değerleri aşağılamanın ise modernlik sanılmasıdır.

Ve galiba bu ülkede uzun zamandır anlatılan en büyük fıkra da budur.

Son söz olarak;

Toplumun önünde bulunan insanlar, söyledikleri sözlerden olduğu kadar o sözlere verdikleri tepkilerden de sorumludur. Bu sorumluluğunu unutarak kötü bir tercihi “fıkra olarak” paylaşan Rahmi Koç'u da, bu anlatıya fütursuzca gülenleri de kınıyor, daha sorumlu davranmaları gerektiğini hatırlatmak istiyorum.